Likwidacja OFE – co z pieniędzmi? Wszystko, co musisz wiedzieć

Jeśli podejmiesz świadomą decyzję, środki z OFE trafią na twoje Indywidualne Konto Emerytalne lub do ZUS. W przypadku braku działania, pieniądze domyślnie zostaną przeniesione na specjalne IKE, jednak pomniejszone o 15% opłatę przekształceniową. Wybór ten określi, w jaki sposób twoje oszczędności będą pomnażane i wypłacane na emeryturze. Zapraszam do lektury, która rozwieje wszystkie wątpliwości i pomoże ci podjąć optymalną decyzję.

Jaki jest domyślny los środków po likwidacji OFE?

Ustawodawca przewidział scenariusz, w którym nie podejmujesz żadnych kroków. W takiej sytuacji twoje aktywa zgromadzone w Otwartym Funduszu Emerytalnym zostaną automatycznie zaksięgowane na specjalnym IKE. Nie jest to jednak operacja neutralna finansowo, ponieważ od całości zgromadzonego kapitału pobrany zostanie swoisty haracz. Ten domyślny mechanizm został zaprojektowany, aby uprościć proces i zapewnić środkom dalsze inwestowanie na rynku kapitałowym, choć nie bez kosztów.

Projekt ustawy likwidującej OFE jednoznacznie wskazuje, że pieniądze na nowym IKE stają się twoją prywatną własnością. To istotna zmiana w porównaniu do obecnego stanu prawnego, gdzie OFE stanowią środki publiczne, pochodzące z części obowiązkowej składki emerytalnej. Oznacza to, że przyszłe ekipy rządzące nie będą mogły tak łatwo dysponować tymi oszczędnościami. Będziesz mógł z nich skorzystać jednak dopiero po osiągnięciu wieku emerytalnego: 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn.

Od momentu przekształcenia, powierzone funduszom aktywa będą nadal inwestowane. Prawo narzuca jednak dość sztywne limity. Gros portfela musi być ulokowane w akcjach spółek notowanych na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie. Przykładowo, w grudniu 2022 roku udział ten miał wynieść minimum 90%, by następnie stopniowo maleć. Na pięć lat przed twoją emeryturą, środki trafią do subfunduszu przedemerytalnego, gdzie akcje mogą stanowić już tylko maksymalnie 15%, a reszta lokowana jest w papiery dłużne.

Czym jest opłata przekształceniowa i dlaczego ją zapłacisz?

Przekazanie pieniędzy na IKE wiąże się z potrąceniem 15% wartości zgromadzonych aktywów. Ta danina, nazywana opłatą przekształceniową, trafi bezpośrednio do Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Szacuje się, że jeśli połowa przyszłych emerytów nie podejmie świadomego wyboru, do budżetu państwa wpłynie z tego tytułu około 11 miliardów złotych. Pieniądze te zostaną wykorzystane na bieżące wypłaty emerytur, a nie na pomnażanie twoich oszczędności.

Rządowe uzasadnienie tego mechanizmu opiera się na argumentacji, że pobrana kwota odpowiada efektywnej stopie opodatkowania przyszłych emerytur. Mówiąc wprost – uiszczasz z góry podatek, którego nie zapłacisz później przy wypłacie środków z IKE. Taki zabieg powoduje, że z twojego portfela emerytalnego na starcie znika istotna część kapitału, który mógłby przez lata pracować i generować dodatkowe zyski z odsetek. Dla wielu osób właśnie ten koszt stanowi największą wadę wyboru konta IKE.

Jak wygląda proces przekazania pieniędzy do ZUS?

Drugą dostępną ścieżką jest aktywne złożenie oświadczenia o przeniesieniu wszystkich środków z OFE na konto w ZUS. Musisz tego dokonać w ściśle określonym oknie decyzyjnym, które pierwotnie zaplanowano od 1 czerwca do 2 sierpnia 2021 roku. Wybierając tę opcję, unikasz 15% opłaty przekształceniowej, a do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych trafia równowartość 100% twoich aktywów.

W tym momencie nie dochodzi jednak do fizycznego przelania gotówki na twoje indywidualne konto bankowe. Zamiast tego, saldo twojego konta w ZUS zostaje powiększone o tę kwotę, która stanowi zapis przyszłego zobowiązania państwa wobec ciebie. Fizycznie aktywa, w tym głównie akcje spółek, trafią do Funduszu Rezerwy Demograficznej. Konsekwencją takiego działania może być częściowa nacjonalizacja prywatnych biznesów – przykładowo Skarb Państwa może stać się znaczącym udziałowcem firm takich jak Agora czy KRUK.

W jaki sposób rosną twoje pieniądze w IKE i ZUS?

Wybór między IKE a ZUS to decyzja o dwóch skrajnie różnych mechanizmach pomnażania kapitału. Środki na koncie IKE będą inwestowane głównie w polskie akcje i papiery wartościowe, co oznacza, że ich wartość będzie zależeć od koniunktury giełdowej i decyzji zarządzających z Towarzystw Funduszy Inwestycyjnych. Roczny koszt zarządzania takim funduszem po 2014 roku oscyluje wokół 0,6%, a opłata dystrybucyjna od każdej składki nie przekracza 1,75%.

Z kolei zapisy na koncie oraz subkoncie w ZUS podlegają corocznej waloryzacji, która nigdy nie może być ujemna. Ten mechanizm sprawia, że nawet w czasach kryzysu giełdowego twoje wirtualne saldo rośnie. Wystarczy spojrzeć na historyczne dane – w latach 2014–2019 średnia roczna waloryzacja konta w ZUS wyniosła 6,74%. Dla porównania, w tym samym okresie fundusze OFE wypracowały średnią stopę zwrotu na poziomie zaledwie 2,07%. Różnica w stabilności i przewidywalności jest tu olbrzymia.

Czy wypłata po latach jest opodatkowana?

Sposób opodatkowania finalnych wypłat diametralnie różni obie opcje. Decydując się na konto IKE, po osiągnięciu wieku emerytalnego możesz wypłacić zgromadzone środki jednorazowo lub w ratach, nie płacąc ani grosza podatku. To dlatego, że 15% daniny zostało pobrane na samym początku. Jest to bardzo wymierna korzyść, szczególnie jeśli w przyszłości stawki podatkowe wzrosną. Otrzymujesz czystą, wolną od obciążeń kwotę do dowolnej dyspozycji.

W przypadku przeniesienia oszczędności do ZUS, comiesięczne świadczenie emerytalne, które otrzymasz, będzie pomniejszane o obowiązujący w danym roku podatek PIT (np. 17% lub 32%) oraz składkę zdrowotną. Chociaż unikasz opłaty wstępnej, fiskus upomina się o swoją część przez cały okres pobierania emerytury. Nie masz też możliwości jednorazowego wyciągnięcia całości – zobowiązanie ZUS będzie wypłacane w miesięcznych transzach aż do twojej śmierci, co jest gwarancją dożywotniego dochodu, ale ogranicza swobodę dysponowania kapitałem.

Czy twoje oszczędności można odziedziczyć?

Kwestia dziedziczenia jest często kluczowa przy sporządzaniu planu finansowego dla rodziny. Środki zgromadzone na nowym IKE są w pełni dziedziczone. W przypadku twojej śmierci, cała wartość rachunku przypada wskazanym przez ciebie osobom uposażonym. Daje to poczucie bezpieczeństwa, że niewypłacony za życia kapitał wesprze najbliższych i nie przepadnie w systemie.

Sytuacja wygląda zgubnie inaczej po drugiej stronie barykady. Jeśli zdecydujesz się przelać aktywa do ZUS, pieniądze trafią na twoje podstawowe konto emerytalne, które nie podlega dziedziczeniu. Wyjątkiem są jedynie środki zgromadzone wcześniej na subkoncie w ZUS, do którego trafia część składki. Po twojej śmierci to właśnie te zapisy z subkonta zostaną wypłacone rodzinie, natomiast kapitał z podstawowego konta zostanie bezpowrotnie utracony na rzecz wspólnego funduszu ubezpieczeń.

Dla kogo opcja ZUS, a dla kogo nowe IKE?

Odpowiedź na to pytanie wymaga uczciwego przeanalizowania swojej sytuacji życiowej i zdrowotnej. Wybór padający na ZUS wydaje się racjonalny dla osób, które zbliżają się już do emerytury – mają do niej maksymalnie dziesięć lat. Krótki horyzont czasowy nie naraża ich na długotrwałą huśtawkę giełdową, a dzięki wysokiej, gwarantowanej waloryzacji mogą liczyć na stabilny i przewidywalny wzrost zapisów na koncie. Tę opcję powinni też mocno rozważyć ci, którzy pochodzą z długowiecznych rodzin i zakładają, że będą pobierać świadczenie przez wiele dekad.

Z kolei nowe IKE to propozycja dla osób młodszych, mających kilkadziesiąt lat do emerytury. Horyzont czasowy pozwala przeczekać giełdowe zawirowania i skorzystać z długoterminowego trendu wzrostowego rynków akcji. To także rozwiązanie atrakcyjniejsze dla tych, którzy chcą zachować pełną kontrolę nad sposobem wypłaty – w całości, od razu po zakończeniu kariery zawodowej. Jest to wreszcie jedyny sensowny wybór dla każdego, kto spodziewa się wyłącznie emerytury minimalnej – wówczas pieniądze z IKE staną się cennym, dodatkowym zastrzykiem gotówki, nie wpływającym na wysokość świadczenia bazowego wypłacanego przez ZUS.

Dlaczego reforma z 2014 roku wciąż budzi wątpliwości?

Aby zrozumieć dzisiejszą sytuację, warto cofnąć się do kontrowersyjnej reformy z czasów rządu PO-PSL. W lutym 2014 roku z OFE umorzono obligacje skarbowe i papiery gwarantowane przez państwo o łącznej wartości ponad 153 miliardów złotych. Operacja ta, przeprowadzona w błyskawicznym tempie, polegała na przeniesieniu 51,5% aktywów funduszy na nowo utworzone subkonta w ZUS. Dla wielu Polaków był to szok i do dziś pokutuje przekonanie, że państwo po prostu „zabrało” im prywatne oszczędności.

Zarówno Trybunał Konstytucyjny w wyroku K 1/14, jak i Sąd Najwyższy (sygn. akt II UK 346/08) jednoznacznie orzekły, że środki zgromadzone w OFE nie były prywatną własnością oszczędzających, lecz miały charakter publiczny.

Celem tamtej reformy było przede wszystkim uniknięcie przekroczenia przez Polskę progu 60% długu publicznego w relacji do PKB. Umorzenie obligacji było technicznym zabiegiem księgowym, ale ponieważ równowartość wycofanych aktywów została zapisana na indywidualnych subkontach w ZUS, obywatele formalnie nie stracili swoich pieniędzy. Paradoksalnie, pieniądze na subkoncie, waloryzowane średnim wzrostem PKB, w ostatniej dekadzie przyniosły lepszy „zwrot” niż pozostawione w OFE, które borykały się z dekoniunkturą na warszawskiej Giełdzie Papierów Wartościowych.

Jakie błędy systemowe popełniono przy tworzeniu OFE?

U źródeł wszystkich problemów leżała wadliwa konstrukcja samych funduszy, które wystartowały w 1999 roku. Przede wszystkim, na początku ich funkcjonowania pobierane opłaty od składki sięgały skandalicznego poziomu od 6,5% do nawet 10% każdej wpłacanej złotówki. Oznacza to, że zanim twoje pieniądze w ogóle zaczęły pracować, znaczna ich część od razu trafiała do kieszeni Powszechnych Towarzystw Emerytalnych. Dla porównania, opłata roczna za zarządzanie oscylowała wokół 1%.

Kolejnym grzechem pierworodnym było ograniczenie inwestycji zagranicznych do śladowego poziomu 5% i postawienie niemal wyłącznie na polskie akcje i obligacje. Twój kapitał emerytalny był więc skazany na koniunkturę tylko jednego, lokalnego rynku, zamiast rosnąć wraz z globalną gospodarką. Dopiero po 2014 roku stopniowo poluzowano te restrykcje, ale nawet dziś aktywa w walutach obcych mogą stanowić maksymalnie 30% portfela.

Czy twój staż pracy ma znaczenie przy tym wyborze?

Ma, i to fundamentalne. Jeśli w swojej karierze opłacasz składki od niskich wynagrodzeń, a twój staż pracy ledwie pozwoli na uzyskanie minimalnego świadczenia, wybór ZUS mija się z celem. W takim scenariuszu państwo i tak będzie musiało dopłacić ci do emerytury minimalnej, wyrównując różnicę. Przekazanie dodatkowych pieniędzy na konto w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych niczego w twojej sytuacji nie poprawi, a stracisz dostęp do realnych, dziedziczonych oszczędności.

Znacznie korzystniej będzie ulokować te aktywa na IKE. Dzięki temu, po osiągnięciu wieku emerytalnego, obok podstawowej, gwarantowanej emerytury minimalnej, otrzymasz również dodatkowy, prywatny kapitał, który możesz wypłacić w całości i od razu. Pieniądze z IKE nie są brane pod uwagę przy ustalaniu prawa do emerytury minimalnej, co sprawia, że stają się one czystym bonusem, na który nie miałbyś szans, zasilając system repartycyjny ZUS.

Jak zmieniały się opłaty w funduszach emerytalnych?

Historia kosztów w OFE to obraz stopniowego, acz bardzo powolnego ucywilizowywania stawek. Przełom nastąpił w 2004 roku, kiedy to wprowadzono pierwszy ustawowy limit opłaty od składki, ustalając go na maksymalnie 7%. Wcześniej przez pięć lat towarzystwa emerytalne mogły pobierać praktycznie dowolną prowizję. Następnie od 1 stycznia 2010 roku limit ten obniżono do 3,5%, a po reformie z 2014 roku opłata od wpłaty spadła do 1,75%.

Dla przeciętnego Kowalskiego, który uzbierał w OFE kapitał rzędu kilkudziesięciu tysięcy złotych, różnica jest namacalna. Szacuje się, że przy aktywach wartych 20 tys. zł opłata przekształceniowa wyniesie dokładnie 3 000 zł. Jest to cena, jaką musisz zapłacić za przeniesienie pieniędzy do prywatnego, dziedziczonego IKE i zwolnienie ich z przyszłego podatku dochodowego. Kwota ta zabiera solidny kęs z wypracowanego zysku, ale w długim terminie może okazać się opłacalną inwestycją w niezależność od budżetu państwa.

Jak faktycznie wypadają dziś twoje porzucone pieniądze w OFE?

Wielu Polaków, którzy po 2014 roku nie podjęli żadnej decyzji i nie wrócili do aktywnego opłacania składek, nadal posiada tam swoje środki. Statystyki pokazują, że na koncie w OFE utrzymuje się blisko 14 milionów 762 tysięcy osób, a łączna wartość ich aktywów sięga zawrotnych 168 miliardów złotych. Są to zatem pieniądze dziesięciokrotnie przekraczające oszczędności zgromadzone w ramach Pracowniczych Planów Kapitałowych.

Pozostawiony na kilkanaście lat kapitał, który nie jest zasilany nowymi składkami, pracuje w ograniczonym zakresie. Średnie stopy zwrotu za ostatnią dekadę uplasowały się na poziomie oscylującym wokół 4-5% rocznie, co po uwzględnieniu inflacji nie daje oszałamiającego wyniku. Na wysokość zysków mocno wpłynęły ostatnie zawirowania, takie jak pandemia COVID-19 i wybuch wojny w Ukrainie, które przeceniły akcje na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie. Dopiero odbicie w połowie 2023 i 2025 roku pozwoliło odrobić część wcześniejszych spadków.

Pojedyncze przypadki pokazują skalę problemu braku decyzyjności. Dla przykładu, kapitał wpłacony w 2012 roku w wysokości około 1 300 zł, po odjęciu połowy środków w 2014 roku i pozostawieniu ich na pastwę rynku oraz opłat, urósł w ciągu dziewięciu lat do niespełna 1 522 złotych. To obrazuje, że pasywność i pozostawienie oszczędności w stanie zawieszenia nie jest strategią, która zapewni dostatnią przyszłość emerytalną.